آدلر و خسرو: پیوند روانکاوی و ادبیات در بررسی یک شخصیت پیچیده بر اساس منظومه نظامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

2 استادیار گروه زبان وادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

چکیده

نقد روانشناختی از حوزه‌های جدید نقد ادبی است. منتقد ‌ادبی با تکیه بر نظریه‌های روانشناسی می‌تواند شخصیت‌های یک اثر ادبی را با توجه به یک نظریه‌ی روانشناسی، تحلیل و توصیف کند. یکی از نظریه‌های روانشناسی، «نظریه‌ی احساس حقارت» است. این نظریه، اساس مکتب فردی «آلفرد آدلر» روانشناس اتریشی است. آدلر، این احساس را انگیزه‌ تمام تلاش‌های انسان می داند. به نظر این روانشناس، اگر احساس حقارت، با روش های طبیعی جبران نشود، به عقده‌ی حقارت تبدیل می شود. در این مقاله، شخصیت «خسرو» در منظومه‌ی «خسرو و شیرین» نظامی، با توجه به اصل «احساس حقارت» و مکانیزم‌های جبران، در نظریه‌ی «آلفرد آدلر» بررسی شده و چگونگی پیدایش احساس کِهتری در خسرو و شیوه‌های جبران او تحلیل شده است. نوع پژوهش کتابخانه‌ای و روش آن، توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های تحقیق، بیانگر آن است که خسرو -قهرمان اصلی داستان- مانند هرانسان دیگری دارای عقده حقارت بوده و برای گریز از احساس کهتری و ارضای برتری طلبی خود، تلاش فراوان می کند و از شیوه‌های جبران کاذب بهره می‌گیرد. حقیر شمردن خود، ابراز خشم، انتخاب جایگزین (برای عشق شیرین )، قتل و. . . روش‌های جبران خسرو برای رسیدن به تعادل روانی است. براساس نتایج به دست آمده، خسرو شخصیتی برتری طلب است، احساس حقارت را درک کرده و برای جبران آن از مکانیزمهای جبران متفاوت بهره برده است، در نهایت با به دست آوردن شیرین و رسیدن به این هدف تاحدودی به تعادل روحی دست می‌یابد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Adler and Khosro: Linking psychoanalysis and literature in the study of a complex character based on Nizami's poems

نویسندگان [English]

  • Sousan Valizadeh 1
  • Reza Borzoiy 1
  • sharare Elhami 2
1 Department of Persian Language and Literature, Sanandaj Branch, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Sanandaj Branch, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran.
چکیده [English]

Psychological criticism is one of the new fields of literary criticism. A literary critic relying on psychological theories can analyze and describe the characters of a literary work according to a psychological theory. One of the theories of psychology is "theory of feelings of inferiority". This theory is the basis of the Austrian psychologist Alfred Adler's individual school. Adler considers this feeling as the motivation of all human efforts. According to this psychologist, if the feeling of inferiority is not compensated by natural methods, it turns into an inferiority complex. In this article, the character of "Khosro" in the poem "Khosro and Shirin" Nizami, according to the principle of "feeling of inferiority" and mechanisms of compensation, in the theory of "Alfred Adler" and how the feeling of bitterness in Khosro appeared And his methods of compensation have been analyzed. The type of library research and its method is descriptive-analytical. The findings of the research show that Khosro - the main hero of the story - like any other human being has an inferiority complex, and to escape the feeling of inferiority and satisfy his superiority, he makes great efforts and uses false compensation methods. Despising oneself, expressing anger, choosing an alternative (for sweet love), murder, etc. . . Khosro's compensation methods are to achieve psychological balance. According to the obtained results, Khosro is a superior personality, he understood the feeling of inferiority and used different compensation mechanisms to compensate for it, finally, he achieves some spiritual balance by gaining Shirin.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Adler
  • Khosro
  • personality
  • Psychoanalysis
  • Nizami
آدلر، آلفرد (1379). شناخت طبیعت انسان، مترجم: طاهره جواهر­ساز، تهران، رشد، چاپ اول.
آدلر، آلفرد (1361). روا­نشناسی فردی، مترجم حسن زمانی شرف شاهی، تهران: پیشگام.
احمدی، جمال و جعفری، فاطمه (1399). نقد روا­نشناسی شخصیت شیرین در منظومه خسرو و شیرین نظامی (بر اساس رویکرد آدلر)، پانزدهمین همایش بین­المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی.
پاینده، حسین (1399). نظریه و نقد ادبی،  جلد اول، تهران، سمت.
ساعتچی، محمود (1377).  نظریه‌پردازان و نظریه‌ها در روا­­­ن­شناسی، تهران، سخن.
سیاسی، علی اکبر (1390). نظریه­های شخصیت یا مکاتب روان­شناسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهاردهم.
شفیع‌آبادی، عبدالله و ناصری، غلامرضا (1399). نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ سی­ام.
ﺷﻮﻟﺘﺰ، دوان پی و ﺷﻮﻟﺘﺰ، ﺳﻴﺪﻧﻲ اﻟﻦ (1389) ﺗﺎرﻳﺦ روان­ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻮﻳﻦ. ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﻲ­اﻛﺒﺮ ﺳﻴﻒ؛ ﺣﺴﻦ پاﺷﺎﺷﺮﻳﻔﻲ؛ ﺧﺪﻳﺠﻪ ﻋﻠﻲ آﺑﺎدی و ﺟﻌﻔﺮ ﻧﺠﻔﻲ زﻧﺪ، تهران: دوران.
صمیمی، سعیده (1396). روانکاوی شخصیت خسرو در منظومه خسرو شیرین بر اساس نظریه کارن هورنای، همایش بین­المللی گرامی­داشت نظامی گنجه­ای (گنجوی).
طبیب اصفهانی، میرزا عبدالباقی (1390). دیوان طبیب اصفهانی، به کوشش مجتبی برزابادی فراهانی، نشر سنایی، چاپ اول.
عبداله­زاده، طیبه، ترکمانی باراندوزی، وجیهه و صادقی، انسیه (1399). شخصیت ویس با نگاه به نظریه عقده حقارت آلفرد آدلر. پژوهشنامه ادب غنایی (زبان و ادبیات فارسی)، 18(35 )، 123-140. DOI: 10.22111/jllr.2020.5583
غیاثی، محمد تقی (1382). نقد روان­شناختی متن ادبی، تهران، نگاه، چاپ اول.
کوش، سلینا (1396).  اصول و مبانی تحلیل متون ادبی، ترجمه حسین پاینده، تهران، مروارید.
محمدی، شهین (1399). بررسی روان­شناسی شخصیت شیرین در منظومه خسرو و شیرین نظامی (با تکیه بر نظریه آدلر)، هشتمین کنفرانس بین­المللی روان­شناسی، مشاوره و علوم تربیتی.
منصور، محمود (1375). احساس کهتری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
موران، برنا (1389). نظریه­های ادبیات و نقد ادبی، مترجم: ناصر دوران، تهران، نگاه.
نظامی، جمال­الدین ابومحمد الیاس بن یوسف (1378). خسرو شیرین، تهران با تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان،  قطره.
هارلند، ریچارد (1396). دیباچه­ای تاریخی بر نظریۀ ادبی از افلاطون تا بارت، ترجمه بهزاد برکت، تهران، ماه و خورشید.