تحلیل و بررسی گفتمان رمان صخب‌البحیره از محمّد البساطی (در پرتو رویکرد انتقادی نورمن فرکلاف)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

2 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب، دانشگاه مازندران

10.22126/rp.2020.4848.1197

چکیده

تحلیل گفتمان انتقادی، از شاخه­های برجسته و سیری تکوینی از تحلیل گفتمان در مطالعات زبان­شناختی است که فراتر از توصیف صِرف داده­های زبانی، فرآیندهای ایدئولوژیک و بافت­های موقعیتی، اجتماعی و بینامتنی مؤثّر بر شکل­گیری گفتمان را در کانون توجّه خود قرارمی‌دهد. از مهم­ترین و مدرن­ترین رویکردهای تحلیل گفتمان انتقادی، الگوی تحلیلی نورمن فرکلاف است. در این روش، گفتمان در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین، بررسی می­شود. پژوهش حاضر، با روش توصیفی – تحلیلی و در پرتو رویکرد نورمن فرکلاف، به تحلیل و بررسی گفتمان رمان صخب­البحیره از محمّد البساطی که جزء صد رمان برتر عربی است و جایزۀ بهترین رمان سال 1994 را به خود اختصاص داده، پرداخته­است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که البساطی در سطح توصیف، با بیانی ساده و دور از ابهام و با برقراری روابط میان واژگان و استفاده از واژگان و اصطلاحات عامیانه و با بهره­گیری از ساختار جملات خبریه و معلوم، در پی تبیین ایده­های مورد نظرش است. در سطح تفسیر، نویسنده با توجّه به بافت محیطی(دریاچۀ مانزلا) و با استفاده از الگویی از پیش موجود، فضای حاکم را با گفتمانی غیرمستقیم؛ امّا منطبق با دیدگاه خویش، ترسیم نموده است. تبیین رمان بیانگر این است که ترکیب اجتماعی و مشاهدۀ وضعیت مردم مصر، سختی­های مردم روستا و حاشیه­نشین و زندگی گذشتۀ البساطی، از دلایل مؤثّر در شکل­گیری گفتمان اصلی رمان هستند؛ امّا گفتمان غالب البساطی، بازتاب دهندۀ دقیق زندگی طبقات فرودست و حاشیه­نشین و تبیین زندگی آن­هاست.
 


کلیدواژه‌ها


آقاگل زاده، فردوس (1385)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: علمی و فرهنگی.

--------------- و مریم سادات غیاثیان، (1386)، «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی» مجلّۀ زبان و زبانشناسی، ش1، 54-39.

--------------- و همکاران، (1389)، «کارآمدی الگوی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در نقد و ارزیابی برابرها در متون ترجمه شدۀ خواهران»، فصلنامۀ پژوهش­های زبان و ادبیات تطبیقی، شمارة 3، صص 24-1.

البساطی، محمّد (2009)، صخب­البحیرة، الطبعة الاولی، بیروت: دار الآداب للنّشر و التوّزیع.

---------------- (1997)، صخب­البحیرة روایة محمّد البساطی، اصوات ادبیة، الهیئة العامّة لقصور الثقافة.

بهرام­پور، شعبانعلی، (1379)، «درآمدی بر تحلیل گفتمان»، مجموعه مقالات گفتمان و تحلیل گفتمانی، به اهتمام محمّد رضا تاجیک، تهران: فرهنگ گفتمان، صص 58-33.

درپر، مریم، (1392)، «بررسی ویژگی­های سبکی داستان کوتاه جشن فرخنده از جلال آل احمد با رویکرد سبک‌شناسی انتقادی»، فصلنامة جستارهای زبانی، شمارة 1، صص 64-39.

عکاشه، محمود (2005)، لغة الخطاب السیاسی دراسة لغویة تطبیقیة فی ضوءنظریة الاتصال، مصـر: دار النشـر للجامعات.

فرکلاف، نورمن (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه: فاطمه شایسته پیران و همکاران، چاپ سوّم، تهران: وزارت فرهنگ و اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.

فضل، صلاح (1992)، بلاغة الخطاب و علم الّنص، الکویت: علم المعرفة.

نورانی، امیر (1391)، «مصر، بیداری اسلامی و الگوی ایران»، فصلنامۀ مطالعات انقلاب اسلامی، شمارة 28، 214-191.

الورقی، سعید (1984)، فی الأدب العربی المعاصر، دارالنهضة العربیة: للطّباعة و النّشر.

یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمۀ هادی جلیلی، چاپ اوّل، تهران: نشر نی.

منابع اینترنتی

الأخبار، الروائی محمّدالبساطی یرحل بلاصخب (2012)، (http://www.aljazeera.net/news/)

عامر، فتحی (2001)، حوار محمّد البساطی، (https://www.ibtesamah.com)