بن‌مایه‌های اسطورۀ ایزدگیاهی و ایزدبانوی باروری در افسانۀ سه خواهر و نی‌لبک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی‌ارشد ایران‌شناسی، دانشکدۀ الهیات و علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 استاذیارگروه تاریخ، دانشکدۀ الهیات وعلوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

10.22126/rp.2020.3996.1150

چکیده

افسانه­های اساطیری، آن دسته از افسانه­های عامیانه و مردمی را شامل می­شوند که محتوای آن­ها اندیشه و باورهای اسطوره­ای است. یکی از باورهای اسطوره­ی که در افسانه­ها به حیات خود ادامه داده، اسطورۀ باروری است. اسطورۀ باروری، توجیه انسان اسطوره­باور از مرگ و تولّد مجدّد سالانۀ گیاهان است. افسانۀ سه خواهر و نی­لبک و دیگر روایات آن، از جمله افسانه­های اساطیری است که مضمون و محتوای آن را کُنش­های مربوط به خدایان مرتبط با طبیعت در برمی­گیرد. پرسش اساسی این جستار این است که آیا ساختار درونی داستان سه خواهر و نی‌لبک و دیگر روایات این افسانه، بر بنیاد اسطورۀ باروری استوار است؟ روش تحقیق در این جستار بر اساس منابع کتابخانه­ای و به صورت توصیفی - تحلیلی است. طبق بررسی­ها، افسانۀ سه خواهر و نی­لبک و دیگر روایات این افسانه، از جمله افسانه­های اساطیری هستند که مضمون و محتوای آن­ها را اسطورۀ باروری تشکیل می­دهد. مهم­ترین بن­مایه­های اسطورۀ باروری که در این روایت افسانه­ای آمده عبارتند از: حضور ایزدبانوی باروری، کینه­توزی نسبت به ایزدگیاهی، غیبت و مرگ ایزدگیاهی، بزرگ شدن ایزدگیاهی نزد دیگران، روییدن گیاه از خون، آب، به آتش فرو رفتن، قربانی کردن، رستاخیز ایزدگیاهی و ازدواج ایزدگیاهی با ایزدبانوی باروری.
 


کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

الیاده، میرچا (1372)، رساله در تاریخ ادیان، ترجمهء جلال ستّاری، تهران: سروش.

--------- (1393)، مقدّس و نامقدّس، ترجمهء نصراله زنگویی، چاپ سوّم، تهران: سروش.

امیرقاسمی، مینو (1391)، دربارۀ قصّه­های اسطوره­ای، تهران: مرکز.

بهار، مهرداد (1373)، جستاری چند در فرهنگ ایران، تهران: فکر روز.

--------- (1375)، ادیان آسیایی، تهران: چشمه.

--------- (1374)، از اسطوره تا تاریخ، چاپ چهارم، تهران: سخن.

پوراحمد جکتاجی، توسّط محمّدتقی (1380)، افسانه­های گیلان، چاپ اول، تهران: طبع و نشر.

خالقی­مطلق، جلال (1381)، «نظری دربارۀ هویّت مادر سیاوش» سخن­های دیرینه، به کوشش علی دهباشی، تهران: افکار.

درویشیان، علی اشرف و رضا خندان (1380)، فرهنگ افسانه­های مردم ایران، تهران: کتاب و فرهنگ.

دینکرد (1386)، آوا نویسی و ترجمه: ژاله آموزگار و احمد تفضّلی، تهران: معین.

رضایی دشت ارژنه، محمود (1389)،«بررسی تحلیلی - تطبیقی سیاوش و دموزی»، مطالعات ایرانی، شمارۀ 18، صص 133-158.

روایت پهلوی (1367)، ترجمهء مهشید میرفخرایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

روزنبرگ، دنا (1379)، اساطیر جهان داستان­ها و حماسه­ها، ترجمۀ عبدالحسین شریفیان، جلد 1، تهران: اساطیر.

سجّادپور، فرزانه (1378)، فسون و فسانه (تحلیل و بررسی افسانه­های عامیانۀ مردم ایران)، تهران: سپیدۀ سحر.

 شایست ناشایست (1369)، آوانویسی و ترجمه: کتایون مزداپور، تهران: علمی و فرهنگی.

شایگان، داریوش (1346)، ادیان و مکتب­های فلسفی هند، جلد 1، تهران: دانشگاه تهران.

علیزاده، عبّاس (1374)، «منشأ کشاورزی و دامداری در خاور نزدیک از دیدگاه باستان­شناسی جدید»، باستان­شناسی و تاریخ، سال نهم، شمارۀ 2، 26-19.

فردوسی، ابوالقاسم (1396)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، دفتر دوّم و سوّم، چاپ ششم، تهران: دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

فریزر، جیمز جرج (1386)، شاخۀ زرّین، ترجمهء کاظم فیروزمند، چاپ سوّم، تهران: آگاه.

کوپر، جی. سی. (1380)، فرهنگ مصوّر نمادهای سنّتی، ترجمۀ ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.

گرانت، مایکل و جان هیزل (1384)، فرهنگ اساطیر کلاسیک، ترجمة رضا رضایی، تهران: ماهی.

گریمال، پیر (1367)، فرهنگ اساطیر یونان و روم، ترجمة احمد بهمنش، چاپ سوّم، تهران: امیرکبیر.

گورین، ولیفرد (1370)، راهنمای رویکردهای نقد ادبی، ترجمة جلال ستّاری تهران: اطلاعات.

لیک، گوندولین (1385)، فرهنگ اساطیر شرق باستان، ترجمة رقیه بهزادی، تهران: طهوری.

مالمیر، تیمور و فردین حسین پناهی (1393)، «بررسی و تحلیل آیین­های باروری در شاهنامۀ فردوسی»، ادب­پژوهی، شمارۀ 27، صص41-68.

معصومی، غلامرضا (1388)، دایرة المعارف اساطیر جهان و آیین­های باستانی جهان، جلد 1، تهران: سورۀ مهر.

موکی­یلی، روژه (1371)، عقده­های روانی، ترجمة محمّدرضا شجاع رضوی، تهران: آستان قدس رضوی.

میرکاظمی، سیّدحسین (1374)، افسانه­های دیار همیشه بهار، تهران: سروش.

نرشخی، ابوبکر محمّد­بن­جعفر (1387)، تاریخ بخارا، ترجمۀ ابونصر احمد بن محمّد بن نصر قبادی، تصحیح: مدرس رضوی، تهران: توس.

وکیلیان، سیّداحمد (1379)، قصّه­های مردم، تهران: مرکز.

هنری هوک، ساموئل (1372)، اساطیر خاورمیانه، ترجمۀ علی اصغر بهرامی و فرنگیس مزداپور، تهران: روشنگران.

یزدانی­راد، علی (1389)، روحانیت زرتشتی در گذر از عصر ساسانی به ایران اسلامی (531 میلادی تا 426 هجری)، رسالۀ دکتری، استاد راهنما روزبه زرین­کوب، تهران: دانشگاه تهران.

یونگ، کارل گوستاو (1368)، چهار صورت مثالی، ترجمه: پروین فرامرزی مشهد: آستان قدس رضوی.

References

Brandon, S. G. F. (2002), “Osiris”, Man, Myth & Magic, Vol 5, BPC.

Brockington, J. (2003), “The Sanskrit Epics”. In: Flood, Gavin. Blackwell Publishing

Pinch, G. (2004), Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. Oxford University Press.