نقد رمان «موسم الهجرة إلی الشمال» براساس مؤلفه‌های رمان مدرن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیّات عربی، دانشکدۀ ادبیّات، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

2 کارشناس‌ارشد زبان و ادبیّات عربی، دانشکدۀ ادبیّات، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

10.22126/rp.2020.4400.1168

چکیده

مدرنیسم را در ساده‌ترین تعریف، می‌توان دگرگونی در همۀ عرصه‌های زندگی فکری و اجتماعی انسان معاصر دانست. در دوران معاصر، رشد پرشتاب اقتصادی و صنعتی، هنجارها و ارزش­های سنّتی را در جوامع انسانی تغییر داده است. از آن­جا که ادبیّات، آینۀ تمام­نمای اجتماع است، طبیعتاً از تحوّلات اجتماعی اثر می‌پذیرد. هم­زمان با پیدایش هنر و ادبیّات مدرن در سایر کشورها، رمان­های عربی نیز تحت تأثیر این تحوّلات قرار گرفتند؛ امّا بحث و گفتگوی نقّادانه و اصولی در این زمینه اندک است. با پیدایش ادبیّات مدرن، معیارهای حاکم بر آثار ادبی دست­خوش تغییر شده است. یکی از گونه­های ادبی که تأثیرات شدیدی از جریان مدرنیسم پذیرفته، رمان است. رمان موسم الهجرة إلی الشّمال،اثر طیّب صالح، داستان­پرداز سودانی است که در آن نویسنده سعی کرده است با تأثیرپذیری از مؤلّفه­های مدرنیسم، اثری پسااستعماری بیافریند. در پژوهش حاضر، با تکیه بر روش تحلیلی- توصیفی، مؤلّفه­های مدرنیسم؛ مانند شعرگونگی، زمان­پریشی، تنوّع زاویۀ دید، درآمیختگی واقعیت با خیال و ... در این اثر، بررسی و تحلیل شده است. یافته­ها بیانگر آنند که مؤلّفه­های شعرگونگی و زمان­پریشی، از برجسته­ترین شاخصه­­های مدرنیسم در این رمانند و نمود بیشتری نسبت به دیگر مؤلّفه‌ها دارند. البتّه این امر، ناشی از درون­مایه و بافت خاصّ موضوع رمان است.
 

کلیدواژه‌ها


احمدیان ­کیسمی، علی و همکاران (1397)، «نگاهی به درونمایه­های اجتماعی در رمان­های طیّب صالح سودانی»، مطالعات ادبیّات تطبیقی، سال دوازدهم، شمارۀ 46، صص 323-345.

ایدل، له اون (1367)، قصّة روان­شناختی نو، چاپ نخست، تهران: شباویز.

باغجری، کمال و شهریار نیازی (1394)، «خوانش پسااستعماریِ رمان موسم هجرت به شمال اثرّ طیّب الصالح»، ادب عربی تهران، سال هفتم، شمارۀ 1، صص 61-86.

برکات، حلیم (2011)، غربة الکاتب العربی، بیروت: دارالسّاقی.

بیات، حسین (1387)، داستان­نویسی جریان سیّال ذهن، تهران: سحاب.

بی‌نیاز، فتح‌الله (1388)، درآمدی بر داستان‌نویسی و روایت‌شناسی، چاپ دوم، تهران: افراز.

پاینده، حسین (1395)، داستان کوتاه در ایران (داستان‌های مدرن)، جلد 2، تهران: نیلوفر.

--------- (1393)، مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان، تهران: نیلوفر.

جاهد، مریم (1394)، تحلیل رمان موسم الهجرة إلی الشّمال برمبنای کارکرد راوی و مصطفی سعید، پایان­نامۀ کارشناسی­ارشد، استادان راهنما: فرهاد رجبی و هادی شعبانی چافجیری، دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی، رشت: دانشگاه گیلان.

حرّی، ابوالفضل (1390)، «وجوه بازنمایی گفتمان روایی: جریان سیاّل ذهن و تک‌گویی درونی)، فصلنامۀ پژوهش ادبیّات معاصر جهان، شمارة 61، صص 25-40.

داد، سیما (1387)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ چهارم، تهران: مروارید.

ریمون کنان، شلومیت (1387)، روایت داستانی: بوطیقای معاصر، ترجمۀ ابوالفضل حرّی، تهران: نیلوفر.

شاهین، محمّد (2001)، آفاق الرّوایة (البنیة و المؤثرات)، دمشق: اتّحاد الکتاب العرب، الطّبعة الأولی.

صالح، طیّب (2010)، الأعمال الکاملة، بیروت: دارالعودة.

---------------- (1981)، موسم الهجرة إلی الشّمال، بیروت: دارالعودة.

صالح، فخری (2009)، فی الرّوایة العربیة الجدیدة، الطّبعة الأولی، بیروت: دارالعربیة للعلوم ناشرون.

صالحی، پیمان (1394)، «نگرشی تحلیلی بر سرعت روایت در رمان­های جای خالی سلوچ و موسم الهجرة إلی الشّمال، با تکیه بر نظریۀ روایت­شناسی ژرار ژنت»، متن­پژوهشی ادبی، سال 19، شمارۀ 66، صص 37-64.

طرابیشی، جورج (1997)، شرق و غرب؛ رجولة و أنوثة، بیروت: دار الطلیعة.

علوی مقدّم، مهیار (1377)، نظریه­های نقد ادبی معاصر (صورت­گرایی و ساختارگرایی)، تهران: سمت.

قربانی، زهره و مینا عربی (1397)، «تحلیل نشانه­شناسی فرهنگی رمان موسم الهجرة إلی الشّمال، برمبنای الگوی طبیعت و فرهنگ»، لسان مبین، دورۀ 9، شمارۀ 32، صص81-100.

لاج، دیوید (1391)، هنر داستان­نویسی، ترجمۀ رضا رضایی، چاپ دوم، تهران: نی.

لوته، یاکوب (1388)، مقدّمه­ای بر روایت در سینما، ترجمۀ امید نیک­فرجام، تهران: مینوی­فرد.

محمّدی، اویس، وهمکاران (1397)، «تحلیل کارکرد «زبان و آموزش» استعمارگر در گفتمان پسااستعماری موسم الهجرةإلی الشّمال بر اساس نظم­های سه­گانۀ لاکان»، مجلّۀ انجمن ایرانی زبان و ادبیّات عربی، شمارۀ 47، صص 79-96.

محمّدی، مجید و خلیل پروینی (1392)، «تقابل مکان و کارکردهای آن در رمان موسم الهجرةإلی الشّمال»، نقد ادب معاصر عربی، دورۀ 3، شمارۀ 5، صص 1-40.

مدقن، کلثوم (2005)، «دلالة المکان فی روایة موسم الهجرة إلی الشّمال للطیّب صالح»، مجلّة الآداب و اللّغات، جامعة ورقلة- الجزائر، العدد الرابع، صص 140-156.

میرصادقی، جمال (1376)، عناصر داستان، تهران: سخن.

میرغنی، هاشم (2012)، طیّب صالح و إشکالیات الخطاب النّقدی، جامعة سودان للعلوم و التکنولوجیا، کلیة اللغات قسم اللّغة العربیة، مجلة علوم الإنسانیة.

Refference

Genette, Gerard (1980). Narrative Discourse. An essay in method. trans. Jane E. Lewin. Ithaca New York: Cornell University Press.