درهم‌تنیدگیِ ناتورالیسم و «نیست‌انگاری» (نیهیلیسم) در آثار داستانی صادق چوبک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون، کازرون، ایران

2 استادیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون، کازرون، ایران

10.22126/rp.2020.4758.1190

چکیده

نیست‌انگاری (نیهیلیسم)، نفیِ بخشی و گاهی همۀ زندگی است. این اندیشه از دوران باستان نمود داشته و در قرون وسطی نیز پدیدار شده است؛ امّا در دوران جدید، سرو سامان دیگری یافته است. نیچه، کافکا و شاگردان امیل زولا در مکتب ناتورالیسم، زمینۀ آن را فراهم کردند. در ناتورالیسم فلسفی و ادبی امروز ، ویژگی‌هایی هست که با پاره‌ای از مؤلّفه‌ها و دیدگاه‌های نیست‌انگارانه همپوشانی دارند. داستان‌های چوبک، از آمیزه­ها و آموزه­های ناتورالیستی سرشارند؛ ناتورالیسمی که به نیست‌انگاری منفعلانه در اندیشه و بینش چوبک منتهی شده است؛ آن­چنان که به نفی جامعه و زندگی می‌پردازد و هیچ گزینه‌ای برای برون‌رفت از آن دایرۀ حیرت و بن‌بست و سرگردانی ارائه نمی‌کند. پرسش قابل طرح در کار صادق چوبک این است که آیا درهم آمیختن این جهات منفعل ناتورالیستی با برخی رویکردهای نیهیلیستی، نویسنده و خواننده را در مقام تماشاچی نگاه می دارد؟ این مقاله کوششی است برای بازنمایاندن این در هم­تنیدگی که گاه تشخیص این دو - ناتورالیسم و نیهیلیسم- را در آثار چوبک دشوار می­کند. ناتورالیسم، اگرچه در برخی جهات منفعل عمل می کند، لزوماً پوچ­گرا نیست. پس دو محور جبرگرایی که به بی­عملی و پوچی منجر می شود و اخلاق ستیزی، دو بستر برای منتهی شدن ناتورالیسم به نیهیلیسم هستند. بر اساس این تفاصیل، دو محور از ناتورالیسم با ده محور از نیهیلیسم؛ شکّاکیت، بدبینی، پوچی و بیهودگی، مرگ­اندیشی، جبرگرایی، یأس، مادّه گرایی، اخلاق ستیزی، دم غنیمت شمردن، از خودبیگانگی، امکان درهم شدن و تنیده شدن دارند.
ک


کلیدواژه‌ها


آذرنگ، عبدالحسین (1383)، از این سو و آن سو، چاپ اوّل، ویرایش دوّم، تهران: کتابدار.

بابایی، پرویز (1392)، مکتب­های فلسفی از دوران باستان تا امروز، چاپ سوّم، تهران: نگاه.

براهنی، رضا (1368)، قصّه­نویسی، چاپ چهارم، تهران: البرز.

تسلیمی، علی (1393)،گزاره­هایی در ادبیّات معاصر ایران (داستان)، چاپ دوّم، تهران: اختران.

ثروت، منصور (1390)، آشنایی با مکتب­های ادب، چاپ سوّم، تهران: سخن.

چوبک، صادق (2535 الف)، انتری که لوطیش مرده بود، چاپ ششم، تهران: جاویدان.

---------- (2535 ب)، چراغ آخر، چاپ دوّم، تهران: جاویدان.

---------- (1352 الف)، خیمه­شب­بازی، چاپ چهارم، تهران: جاویدان.

---------- (1352 ب)، روز اوّل قبر، چاپ دوّم، تهران: جاویدان.

---------- (1352 پ)، سنگ صبور، چاپ دوّم، تهران: جاویدان.

داد، سیما (1385)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوّم، تهران: مروارید.

داگوبرت، د. رونس و دیگران (بی­تا)، فرهنگ مکتب­های فلسفی، ترجمۀ احمد اردوبادی، شیراز: دانشگاه شیراز.

دهباشی، علی (1380)، یاد صادق چوبک، چاپ اوّل، تهران: نشر ثالث.

سیّدحسینی، رضا (1387)، مکتب­های ادبی، 2 جلد، چاپ چهاردهم، تهران: نگاه.

شایگان، داریوش (1391)، آسیا در برابر غرب، چاپ یازدهم، تهران: امیرکبیر.

غفوری، علی (1380)، یادداشت­هایی دربارۀ نیهیلیسم، تهران: فرهنگ اسلامی.

فروغی، محمّدعلی (1375)، سیر حکمت در اروپا، تهران: البرز.

کراسبی، دانلدای (1383)، «نیهیلیسم»، ترجمۀ محمود لطفی، نامۀ فرهنگ، شمارۀ 54، صص 111- 106.

مگی، براین (1389)، سرگذشت فلسفه، ترجمۀ حسن کامشاد، چاپ سوّم، تهران: نشر نی.

میرصادقی، جمال (1382)، داستان­نویس­های نام­آور معاصر، تهران: اشاره.

میرعابدینی، حسن (1387)، صد سال داستان­نویسی ایران، 2 جلد، چاپ پنجم، تهران: چشمه.

نیچه، فریدریش (1387)، ارادۀ معطوف به قدرت (آزمایشی دردیگرگونی همۀ ارزش­ها، ترجمۀ محمّدباقر هوشیار، چاپ ششم، تهران: فرزان روز.

References

Abrams, M. H. (1387), A glossary of literary terms, Tehran: Rahnama.

Baldwin, J. M. (editor). (1960), Dictionary ofPhilosophy and Psychology,VolumeII, USA: Macmillan Company.

Britannica (2008), Encyclopedia Britannica, by a society of gentlemen at Scotland, volume 16: Chicago.

Craig, E. (general editor) (1998), Routledge Encyclopedia of Philosophy, volume 7, New York: Routledge.     

Critchley, S. (2004), Very little … Almost Nothing;Death, Philosophy, Literature, London and New York: Routledge.

Crosby, D. A. (1988), the specter of the Absurd: sourcesand criticisms of ModernNihilism, New York: SUNY.

Edwards, P. (editor in chief) (1967), The Encyclopedia of Philosophy, volume 5, NewYork: Macmillan Company & the free press.

Pratt, A. (2017). “Nihilism”, internet Encyclopedia of Philosophy, Retrieved: 30 April, www.iep.utm.edu.